ضرورت بازنگری در ایمنی انفجار
در صنعت معدن و مهندسی عمران، عملیات آتشکاری (Blasting) یکی از خطرناک ترین و در عین حال کارآمدترین روش ها برای خردایش سنگ و پیشروی در پروژه هاست. برای شرکتی همچون دیناکو که در پروژه های حساس مس، روی و زیرساخت های ملی فعالیت می کند، ایمنی تنها یک انتخاب یا الزام قانونی نیست، بلکه ستون فقرات پایداری کسب وکار و حفظ سرمایه های انسانی و ماشین آلات است. کوچکترین خطا در محاسبات بارگذاری یا نادیده گرفتن پروتکل های ایمنی می تواند منجر به فجایع جبران ناپذیر محیطی، جانی و اقتصادی شود.
۱. تحلیل ریسک و شناسایی خطرات بالقوه
پیش از فشردن دکمه انفجار، ایمنی از روی نقشه های مهندسی آغاز می شود. در عملیات آتشکاری، خطرات به چند دسته اصلی تقسیم می شوند که مدیریت هر یک نیازمند دانش تخصصی است:
الف) پرتاب سنگ (Flyrock)
پرتاب سنگ شایع ترین عامل حوادث در آتشکاری است. این پدیده زمانی رخ می دهد که انرژی گازهای حاصل از انفجار به جای خرد کردن توده سنگ، صرف پرتاب قطعات به فواصل دور می شود.
- عوامل ایمنی: محاسبات دقیق «بار سنگ» (Burden)، بررسی حفرات ژئوتکنیکی و استفاده از درپوش های محافظ در مناطق نزدیک به سکونت گاه.
ب) لرزش زمین (Ground Vibration)
انرژی آزاد شده که صرف خردایش نمی شود، به صورت امواج لرزه ای در زمین منتشر می شود. این امواج می توانند به سازه های مجاور، دیواره های معدن و تاسیسات زیربنایی آسیب بزنند.
- کنترل ایمنی: استفاده از تاخیرهای میلی ثانیه ای (Delays) برای جلوگیری از تداخل سازنده امواج و کاهش حداکثر سرعت ذرات (PPV).
ج) موج انفجار و فشار هوا (Airblast)
فشار هوای حاصل از انفجار می تواند باعث شکستن شیشه ها و آسیب به سیستم شنوایی شود. در شرکت دیناکو، با استفاده از روش های نوین پوشش و زمان بندی، این فشار در محدوده مجاز استاندارد نگاه داشته می شود.
۲. ایمنی در انبارداری و حمل و نقل مواد ناریه
ایمنی آتشکاری پیش از رسیدن به پله معدن آغاز می شود. مدیریت مواد منفجره در شرکت های تراز اول بر اساس استانداردهای نهادهای نظارتی (مانند ارتش و صنایع دفاع) انجام می گیرد:
- استاندارد انبارداری (Magazine Safety): انبارها باید ضد حریق، ضد سرقت و دارای سیستم تهویه مناسب باشند. رعایت فاصله ایمن انبار از جاده ها و خطوط انتقال برق حیاتی است.
- تفکیک مواد: چاشنی ها و مواد منفجره ثانویه (مانند آنفو یا امولایت) هرگز نباید در یک محفظه یا خودرو به صورت مشترک نگهداری شوند.
- حمل و نقل: خودروهای حامل باید دارای علائم هشدار دهنده، کپسول های آتش نشانی تست شده و زنجیر اتصال به زمین (برای تخلیه الکتریسیته ساکن) باشند.
۳. نقش تجهیزات مدرن در ارتقای ایمنی (تخصص دیناکو)
استفاده از تجهیزات فرسوده یکی از عوامل اصلی حوادث است. دیناکو با نوسازی ناوگان حفاری و استفاده از متدهای روز، ریسک را کاهش می دهد:
- دقت در حفاری: انحراف چال های حفاری باعث تغییر در ضخامت بار سنگ شده و خطر پرتاب سنگ را افزایش می دهد. استفاده از دستگاه های حفاری با سیستم مانیتورینگ دقیق، اولین گام ایمنی است.
- سیستم های آتش کاری غیرالکتریکی (Nonel): برای حذف خطر الکتریسیته ساکن و جریان های القایی (که در معادن فلزی مثل مس بسیار شایع است)، استفاده از سیستم های نانل ایمنی را به طرز چشمگیری افزایش می دهد.
۴. پروتکل های عملیاتی در لحظه انفجار (The Blast Day)
روز انفجار، حساس ترین زمان در یک پروژه معدنی است. چک لیست ایمنی دیناکو در این روز شامل موارد زیر است:
- تخلیه محدوده خطر (Evacuation): تعیین شعاع ایمن (معمولاً ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر برای انسان) و تخلیه کامل تمامی افراد و ماشین آلات.
- سیستم هشدار: استفاده از آژیرهای سه مرحله ای (قبل از انفجار، لحظه انفجار و اعلام وضعیت سفید).
- پایش پس از انفجار (Post-Blast Inspection): هیچ کس حق ورود به محدوده را ندارد تا زمانی که “آتش بار” از نبود «چال نترکیده» (Misfire) و گازهای سمی اطمینان حاصل کند.
۵. مدیریت «چال نترکیده» (Misfire)؛ خطرناک ترین وضعیت در معدن
یکی از بحرانی ترین سناریوها در آتشکاری، باقی ماندن مواد منفجره عمل نکرده در داخل چال پس از انجام عملیات است. این موضوع در معادن فلزی مانند مس که ممکن است با نفوذ آب یا جابجایی لایه های زمین همراه باشد، رخ می دهد.
- علل وقوع: قطع شدن مدار انفجار، نقص در چاشنی، یا فشار بیش از حد سنگ که باعث قطع شدن شوک توب ها می شود.
- پروتکل ایمنی دیناکو: در صورت مشاهده شواهدی مبنی بر عدم انفجار کامل، منطقه به مدت حداقل ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قرنطینه کامل می ماند. تنها تیم متخصص آتش بار اجازه ورود دارد تا با استفاده از روش های ایمن (مانند شستشو با فشار آب یا انفجار مجدد با چاشنی کمکی) خطر را رفع کند. هرگز نباید با تجهیزات مکانیکی اقدام به حفاری در کنار چال نترکیده کرد.
۶. ایمنی در آتشکاری زیرزمینی و فضاهای بسته
با توجه به سوابق دیناکو در پروژه های زیرزمینی، ایمنی در این بخش پیچیدگی های مضاعفی دارد:
- کنترل گازهای سمی: انفجار باعث تولید گازهای خطرناکی نظیر $CO$ و $NO_x$ می شود. در فضای بسته تونل، سیستم تهویه باید قادر باشد ظرف مدت کوتاهی غلظت گازها را به سطح ایمن برساند. استفاده از حسگرهای گازسنج دیجیتال پیش از ورود پرسنل الزامی است.
- پایداری سقف و دیواره ها: لرزش حاصل از انفجار می تواند باعث ریزش سنگ های سست (Loose Rocks) شود. تکنیک لق گیری (Scaling) بلافاصله پس از انفجار و پیش از خروج مواد معدنی، حیاتی ترین اقدام ایمنی در معادن زیرزمینی است.
۷. آموزش و صلاحیت نیروی انسانی
تکنولوژی بدون نیروی آموزش دیده، خطرآفرین است. در شرکت های پیشرو، پرسنل آتش بار باید دوره های تخصصی زیر را گذرانده باشند:
- مجوزهای قانونی: دارا بودن گواهینامه صلاحیت از مراجع نظامی و انتظامی.
- کمک های اولیه تخصصی: آموزش برخورد با صدمات ناشی از موج انفجار یا گازگرفتگی.
- به روزرسانی دانش: آشنایی با مواد ناریه نسل جدید (مانند امولسیون ها) که پایداری بالاتری نسبت به دینامیت های قدیمی دارند.
۸. تکنیک های آتشکاری کنترل شده (Controlled Blasting)
برای حفظ ایمنی دیواره های نهایی معدن و جلوگیری از تخریب پله ها، از متدهای خاصی استفاده می شود که دیناکو در آن ها تخصص دارد:
- Pre-splitting: ایجاد یک شکاف ممتد قبل از انفجار اصلی برای جلوگیری از انتقال ترک ها به دیواره های پشت.
- Smooth Blasting: آتشکاری ظریف برای ایجاد سطوح صاف در تونل ها و جاده ها که ضریب ایمنی ریزش را به شدت کاهش می دهد.
۹. تجهیزات حفاظت فردی (PPE) در آتشکاری
ایمنی فردی در سایت های انفجار فراتر از یک کلاه ایمنی ساده است:
- محافظت شنوایی: استفاده از گوشی های صداگیر با استانداردهای بالا جهت جلوگیری از افت شنوایی ناشی از دسی بل های بالای انفجار.
- لباس های ضد الکتریسیته ساکن: برای جلوگیری از جرقه ناخواسته در مجاورت چاشنی های حساس.
- سیستم های ارتباطی رادیویی: استفاده از بی سیم های ضد انفجار (Intrinsically Safe) برای هماهنگی نهایی.
۱۰. حفاظت از محیط زیست و جوامع محلی
ایمنی تنها محدود به داخل معدن نیست. دیناکو متعهد به رعایت حقوق مجاورین است:
- کنترل گرد و غبار: استفاده از روش های آب پاشی یا استفاده از گل گذاری (Stemming) با مواد مناسب جهت کاهش انتشار ذرات معلق.
- پایش صوتی: اندازه گیری تراز صدا در نزدیک ترین سکونت گاه ها برای اطمینان از عدم عبور از مرز استاندارد.
۱۱. مهندسی گل گذاری (Stemming) و نقش آن در مهار انرژی
یکی از جنبه های فنی که مستقیماً با ایمنی در ارتباط است، نحوه مسدود کردن دهانه چال هاست. اگر گل گذاری به درستی انجام نشود، پدیده Shotgunning (خروج ناگهانی گاز و انرژی از دهانه چال مانند شلیک تفنگ) رخ می دهد.
- انتخاب متریال مناسب: در پروژه های دیناکو، از شن های دانه بندی شده (Crushed Stone) به جای خاک رس استفاده می شود. اصطکاک سنگ ریزه ها باعث قفل شدن انرژی در داخل چال شده و ریسک پرتاب سنگ و موج انفجار هوایی را به حداقل می رساند.
- محاسبه طول گل گذاری: طول استاندارد گل گذاری معمولاً بین $0.7$ تا $1$ برابر مقدار «بار سنگ» ($Burden$) است. کاهش این مقدار برای افزایش خردایش، یک خطای ایمنی فاحش محسوب می شود.
۱۲. چک لیست بازرسی فنی پیش از آتشکاری (Pre-Blast Audit)
یک آتش بار حرفه ای در دیناکو موظف است پیش از اتصال نهایی مدار، موارد زیر را کنترل کند:
- بررسی الگوی حفاری: آیا فاصله چال ها طبق نقشه است؟ (انحراف بیش از ۱۰ درصد خطرناک است).
- تست تداوم مدار: در سیستم های الکتریکی یا نانل، اطمینان از سلامت تمامی رابط ها.
- پایش وضعیت جوی: در صورت وجود رعد و برق، عملیات بارگذاری باید فوراً متوقف شود (خطر انفجار ناخواسته بر اثر صاعقه).
- کنترل نشت آب: آب موجود در چال می تواند باعث ضعیف شدن مواد منفجره و ایجاد «نترکیده» شود.
۱۳. جدول استانداردهای ایمنی و حدود مجاز لرزش
برای درک بهتر محدودیت های فنی، جدول زیر بر اساس استانداردهای USBM (اداره معادن آمریکا) که در پروژه های بین المللی ملاک عمل است، تدوین شده:
| پارامتر خطر | واحد اندازه گیری | حد مجاز (سازه مسکونی) | حد مجاز (سازه صنعتی/معدنی) |
| لرزش زمین (PPV) | میلی متر بر ثانیه | ۱۲ تا ۱۹ | ۵۰ |
| فشار هوای انفجار | دسی بل (dB) | ۱۲۸ | ۱۳۳ |
| پرتاب سنگ | متر | صفر (ایمنی مطلق) | شعاع تخلیه ۵۰۰ متری |
۱۴. مدیریت بحران و طرح واکنش در شرایط اضطراری (ERP)
در هر پروژه آتشکاری، احتمال وقوع حادثه صفر نیست. بنابراین، داشتن یک Plan B الزامی است:
- تیم آنکال پزشکی: حضور آمبولانس و تکنسین فوریت های پزشکی در محل سایت هنگام انفجار در پروژه های بزرگ زیرساختی دیناکو.
- ارتباطات رادیویی پشتیبان: در صورتی که سیستم ارتباطی اصلی قطع شود، پروتکل های بصری (پرچم های رنگی) باید جایگزین شوند.
- واحد آتش نشانی: استقرار تانکر آب و کپسول های پودری برای مهار آتش سوزی های احتمالی در پوشش گیاهی اطراف معدن.
۱۵. تاثیر تکنولوژی های دیجیتال در ایمنی مدرن
ما در دوران گذار از روش های سنتی به هوشمند هستیم. دیناکو در حال بررسی و پیاده سازی ابزارهای زیر است:
- پهپادهای بازرسی (Drones): استفاده از پهپاد برای اطمینان از تخلیه کامل محدوده خطر و همچنین فیلم برداری از لحظه انفجار جهت تحلیل رفتار سنگ و شناسایی نقاط ضعف ایمنی.
- نرم افزارهای شبیه سازی: پیش بینی جهت پرتاب سنگ و شدت لرزش پیش از اجرای واقعی انفجار با نرم افزارهایی مثل Split-Desktop یا JKSimBlast.
۱۶. فرهنگ ایمنی (Safety Culture)؛ فراتر از دستورالعمل
در نهایت، ایمنی یک رفتار است. در شرکت دیناکو، ما «حق توقف کار» (Stop Work Authority) را به هر پرسنلی که حس کند شرایط ناایمن است، داده ایم. اگر کارگری متوجه شود که چاشنی ها در دمای نامناسب نگهداری شده اند یا دستگاه حفاری نقص فنی دارد، می تواند عملیات را متوقف کند بدون اینکه نگران توبیخ باشد.
جمع بندی
نقش ایمنی در عملیات آتشکاری، مرز میان یک پروژه موفق و یک فاجعه ملی است. شرکت دیناکو با تلفیق تجربه میدانی در معادن مس و روی و دانش آکادمیک در محاسبات مهندسی، محیطی ایمن را برای کارکنان و سرمایه گذاری مطمئنی را برای کارفرمایان فراهم آورده است. رعایت دقیق استانداردهای ملی و بین المللی، استفاده از تجهیزات نوین و آموزش مستمر، تعهد همیشگی ما در تمامی پروژه های عمرانی و معدنی است.
